SKĄD ORGANIZACJE MAJĄ PIENIĄDZE? JAK NIMI ZARZĄDZAJĄ?

PODSTAWOWE DANE O FINANSACH SEKTORA (2008)

JAKIE SĄ PRZYCHODY ORGANIZACJI?

Pogłębia się rozwarstwienie sektora. Mniej zamożne organizacje dysponują środkami podobnymi do tych z 2005 roku. Zamożniejsze znacznie większymi. W 2005 roku 5% najbogatszych organizacji dysponowało rocznymi przychodami przekraczającymi 700 tyś. zł, w 2007 było to już ponad 1,3 mln zł.

·Co piąta organizacja ma przychód nie przekraczający 1 tys. zł.

·Przychody 23% procent organizacji w roku 2007 nie przekroczyły 10 tysięcy zł.

·35% organizacji miało przychód między 10 a 100 tys. zł.

·16% organizacji miało przychód między 100 tys. a 1mln. zł

·Przychodem przekraczającym 1 mln zł dysponowało 5,7% organizacji.

SKĄD ORGANIZACJE MAJĄ PIENIADZE?

Źródła przychodów, z których w 2007 roku korzystał największy procent organizacji to: składki członkowskie (65%), źródła samorządowe (57%), darowizny od osób fizycznych (41%), darowizny od instytucji i firm (43%) i źródłarządowe (25%).

W ogólnej kwocie przychodów sektora lawinowo rośnie udział środków publicznych (krajowych i zagranicznych) z 33% do 56% w 2007. Dzieje się tak po części ze względu na dostęp do środków europejskich.

JAKA CZĘŚĆ ORGANIZACJI PROWADZI DZIAŁALNOŚĆ ODPŁATNĄ LUB GOSPODARCZĄ?

· W 2008 roku 19% organizacji zadeklarowało, że prowadzi działalność odpłatną nie dla zysku. Oznacza to wzrost od 2006 roku (14,7%). W 2004, kiedy taka możliwość była nowością (możliwość jej prowadzenia wprowadziła Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, podpisana w połowie 2003 roku), zajmowało się nią zaledwie kilka procent organizacji (ok. 4%).

·Odwrotną tendencje widać w przypadkudziałalności gospodarczej – w 2008 roku jej prowadzeniezadeklarowało 5% organizacji, podczas gdy w 2006 było to 8%, a w 2004 16% sektora.

JAKA CZĘŚĆ ORGANIZACJI DYSPONUJE ZNACZĄCYM MAJĄTKIEM LUB REZERWAMI FINANSOWYMI?

· 3 na 4 organizacje twierdzą, że praktycznie nie posiadają rezerw finansowych. Odsetek ten nie zmienia się od 2004 roku.

· Tym, które takimi środkami dysponują, przy zachowaniu ciągłości działańwystarczyłyby one średnio na prawie 8 miesięcy, przy czympołowie organizacji posiadających rezerwy starczyłyby one na nie więcej niż 6 miesięcy.

· 3 na 4 organizacje twierdzą, że nie posiadają żadnego istotnego majątku (81% w 2006, 71% w 2004 r.)

· Tylko 4% organizacji uzyskało w 2007 roku przychody z majątku (np. wynajmu lokali, sprzętu, praw majątkowych itp.).

JAK ORGANIZACJE ZARZĄDZAJĄ FINANSAMI?

·85% organizacji prowadzirachunek bieżący w banku, 15% przechowuje posiadane przez siebie środki finansowe w gotówce.

·9% organizacjiumieszcza pieniądze na lokatach terminowych.

·15% organizacji miało w 2007 roku przychody z odsetek bankowych, zysków z kapitału żelaznego, udziałów i akcji,

ILE ORGANIZACJI UBIEGAŁO SIĘ O FUNDUSZE STRUKTURALNE LUB ŚRODKI Z PROGRAMÓW UE?

O środki z funduszy strukturalnych lub programów unijnych w ciągu ostatnich czterech lat aplikowało (jako lider lub organizacja partnerska) 17% organizacji.

13% ubiegało się także o środki przedakcesyjnych programów pomocowych

JAKA CZĘŚĆ ORGANIZACJI SKORZYSTAŁA ZE ŚRODKÓW Z FUNDUSZY STRUKTURALNYCH LUB PROGRAMÓW UNIJNYCH?

W ciągu 4 lat (od połowy 2004 do początku 2008 roku) dofinansowanie z tego źródła otrzymało ok. 10% wszystkich organizacji, tj. ok. 55% tych, które aplikowały. 7% pozyskało także w tym czasie środki programów przedakcesyjnych.

CZY ORGANIZACJE WIEDZĄ JAK APLIKOWAĆ DO NOWYCH FUNDUSZY UNIJNYCH?

47% organizacji ocenia swoją wiedzę jako niewystarczającą, ale deklaruje, że „wie co nieco”. Za w pełnisatysfakcjonujący stan swojej wiedzy uważa24%organizacji. O możliwości dostępu do takich funduszy w ogóle nie słyszało 10% organizacji.

CZY W PRZYSZŁOSCI ORGANIZACJE PLANUJĄ UBIEGAĆ SIĘ O ŚRODKI Z FUNDUSZY STRUKTURALNYCH?

Pomimo wielu odczuwanych problemów prawie55% organizacji zadeklarowało chęć ubiegania się o fundusze strukturalne w przyszłości.

FINANSE ORGANIZACJI (2006)

Przychody

Dane dotyczące finansowej kondycji sektorapozarządowego bazują na deklaracjach 75% organizacji uczestniczących w badaniu Kondycja sektora organizacji pozarządowych w Polsce 2006. Spośród pozostałych 25% organizacji zdecydowana większość (prawie 20%) twierdziła, że nie jest w stanie udzielić ankieterom informacji dotyczących ich przy­chodów, zaś ok. 6,4% po prostu odmówiło odpowiedzi na tego rodzaju pytanie.

W ciągu dwóch ostatnich lat nie zarejestrowano znaczących przesunięć w strukturze sek­tora pozarządowego pod względem poziomu przychodów. Jeśli można tu mówić o jakichś zmianach, byłyby to niestety zmiany na niekorzyść. Przychody połowy organizacji w roku 2005nie przekroczyły 10 tysięcy zł. To o 3 tysiące mniej niż w roku 2003 (i o 9 tysięcy mniej niż w roku 2001). Jednak różnice pomiędzy wynikami dwóch ostatnich edycji bada­nia są na tyle małe, że nie sposób uznać ich za statystycznie potwierdzone. Wypada więc stwierdzić, że podobnie jak dwa lata wcześniej:

• co dziesiąta organizacja pozarządowa nie zanotowała w roku 2005 żadnych przychodów, zaś mniej więcej 1 na 5 organizacji dysponowało przychodami nieprzekraczającymi 1 tys. zł;

• podobny odsetek organizacji (19,3%) rozporządzało budżetem większym niż 100 tysięcy zł.;

• mniej więcej 4% organizacji zadeklarowało przychody wyższe niż 1 mln. zł.

Brak znaczących zmian w strukturze przychodów organizacji oznacza, że są one dziś – w kategoriach potencjału finansowego– wciąż słabsze niż jeszcze 4 lata temu, kiedy to prawie 60% z nich dysponowało budżetami przekraczającymi 10 tysięcy zł (dziś jest to niespełna 50%). Można by zatem powiedzieć, że sektor pozarządowy do dziś nie wyszedł z finansowego„dołka”, spowodowanego wycofaniem się z Polski części zagranicznych funduszy pomocowych, zmianą reguł przyznawania środków europejskich (z pomocowych na przedakcesyjne) i niekorzystnymi zmianami podatkowymi po roku 2000. Warto jednak pamiętać, że dysproporcja pomiędzy potencjałem finansowym„statystycznej” organizacji 5 lat temu i obecnie wynika prawdopodobnie nie tylko ze zmniejszenia się zasobów finansowych dostępnych dla organizacji, ale także ze wzrostu liczby fundacji i stowarzyszeń. Od początku dekady powstało wiele nowych inicjatyw pozarządowych, które siłą rzeczy dysponują dziś mniejszymi przychodami niż organizacje starsze, lepiej rozwinięte. Dysproporcje związane z wiekiem organizacji dobrze oddaje porównanie ich przychodów w zależności od tego, kiedy je zarejestrowano. O ile co druga organizacja założona przed rokiem 1989 dysponowała w ostatnim roku finansowym więcej niż 38 tysiącami zł, o tyle w przypadku organizacji powstałych w drugiej połowie lat 90 wskaźnik ten wyniósł już tylko 10 tysięcy zł, a wśród organizacji liczących sobie nie więcej niż 2 lata – 5000 zł.

Dynamika wzrostu przychodów organizacji

Statystycznie rzecz biorąc, finansowy potencjał całego sektora pozarządowego pozostaje podobny jak w poprzednich latach. Podobnie można powiedzieć o finansach statystycznej organizacji, choć trzeba tu zaznaczyć, że dane, na których opiera się ta diagnoza są niepełne. Na ich podstawie można sformułować tezę, że sytuacja finansowa co drugiej organizacji, która ma więcej niż 2 lata w ciągu ostatnich kilku lat zmieniła się bardzo nieznacznie (średni roczny przyrost dochodów na poziomie nie większym niż 7%). Jednak 1 na 4 organizacje zanotowały w ostatnich latach przyrost budżetów przekraczający średnio 35% rocznie. Porównując dane o dynamice przychodów organizacji z analizami zmian w strukturze przychodów całego sektora można odnieść wrażenie sprzeczności pomiędzy danymi wskazującymi na przyrost budżetów pojedynczych organizacji a informacjami o stabilnej kondycji finansowej sektora jako takiego.

Warto jednak pamiętać o specyficznej, trwałej cesze „de­mografii” sektora pozarządowego, składającego się w znacznej części z organizacji młodych, spośród których tylko część potrafi przetrwać dłużej niż kilka lat. To ciągłe odradzanie się polskiego sektora pozarządowego sprawia niejako, że jest on cały czas „na dorobku” – mło­de organizacje gwałtownie powiększają swoje przychody, podczas gdy organizacje starsze i większe wytracają impet i z roku na rok rozwijają się wolniej. Zależność tą potwierdza analiza danych opisujących dynamikę wzrostu przychodów organizacji w zależności od ich wieku (należy pamiętać, że z analizy wykluczono przypadki o najniższych przychodach i, w konsekwencji, najmniej stabilnych finansach).Budżety organizacji liczących sobie ponad 10 lat zwiększają się bardzo nieznacznie (choć w wartościach bezwzględnych wzrost ten bywa znacznie większy niż w przypadku organizacji najmłodszych), podczas gdy przycho­dy organizacji najmłodszych (tych, dla których możliwe było porównywanie przychodów z przynajmniej 2 lat) rosną średnio rocznie o ¼.

Rozwarstwienie sektora pozarządowego

Bliższe spojrzenie na dane dotyczące przychodów organizacji pozwala zauważyć, jak bardzo różnią się one pod względem potencjału finansowego. Zbiór podmiotów składających się na środowisko, które ujmuje się wspólnym hasłem „sektor pozarządowy” obejmuje zarówno małe, lokalne organizacje, działające wyłącznie w oparciu o społeczne zaangażowanie i entuzjazm członków, jak i potężne, złożone instytucje, mające setki pracowników i dyspo­nujące olbrzymimi budżetami. O skali rozwarstwienia pomiędzy nimi świadczy choćby to, że 4% organizacji, których roczne przychody przekraczają 1 mln. złotych, kumuluje łącznie – w zależności od przyjętej metody oszacowań – od 70 do 80% ogółu przychodów sektora.

Dokładniejszy obraz nierówności związanych z przychodami sektora pozarządowego przy­nosi odwołanie się do specjalnie w tym celu skonstruowanych miar – takich jak krzywa Lorenza czy współczynnik Giniego11 . Warto tu podkreślić, że w interesującym nas kontekście nie powinno się traktować ich jako miar „biedy”, jak przyjmuje się niekiedy w badaniach populacyjnych, ale jedynie jako miary zróżnicowania organizacji pod względem wielkości dochodów, czy też koncentracji środków finansowych w obrębie sektora pozarządowego.

Źródła finansowania

Na szczególną uwagę zasługują te źródła, w przypadku których odnotowano znaczące przesunięcia wyników w stosunku do roku 2003. Oczywiście, należą do nich przede wszystkim te, które w owym czasie nie były jeszcze dla organizacji dostępne – jak np. dochody z przekazania 1% podatku na rzecz organizacji pożytku publicznego (6%) czy też środki funduszy strukturalnych Unii Europejskiej. Bardziej warte odnotowania wydają się inne zmiany w stosunku do sytuacji w roku 2003:

• Znacząco zmniejszył się (z ok. 40% do mniej więcej 35%) odsetek organizacji korzystają­cych z darowizn od osób fizycznych oraz instytucji. Trudno powiedzieć, jakie mechanizmy miały wpływ na tę zmianę – czy wiąże się to z planowanymi i nagłaśnianymi zmianami w ulgach związanych z przekazywaniem darowizn, czy wynika z pogarszającego się klimatu wokół sektora pozarządowego (wyniki innych badań Stowarzyszenia Klon/Jawor nie wskazują jednoznacznie na to, aby ten klimat istotnie się pogarszał), czy stanowi uboczny efekt wprowadzenia możliwości przekazywania 1% podatku na organizacje pożytku publicz­nego, która przez wielu traktowana jest (błędnie) jako forma darowizny i być może zniechęca do wspierania organizacji za pomocą „prawdziwych” darowizn.

• O prawie 4% (z 10,5% do 6,9%) zmniejszyła się w ciągu ostatnich 2 lat liczba orga­nizacji, które pozyskują przychody z działalności gospodarczej. Wynik ten związany jest z pewnością z wprowadzeniem przepisami Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie możliwości podejmowania przez organizacje odpłatnej działalności sta­tutowej. W ostatnich latach z możliwości tej skorzystało ponad 10% organizacji. Odsetek organizacji prowadzących odpłatną działalność statutową nie dla zysku zdecydowanie wzrósł, zaś zmniejszył się odsetek organizacji prowadzących działalność gospodarczą. Jednak w roku 2005 wzrost popularności odpłatnej działalności nie dla zysku nie przełożył się jeszcze (w stopniu dostrzegalnym na gruncie badań reprezentatywnych) na zwiększenie się odsetka organizacji pozyskujących z tego rodzaju działalności przychody.

Analiza struktury przychodów sektora w 2005 roku prowadzi do następujących wnio­sków:

• W całkowitej sumie środków zasilających sektor pozarządowy najwięcej pochodzi z krajowych źródeł publicznych (łącznie samorządowych i rządowych) - niemal 35%. To o ok. 5% więcej niż w roku 2003. Przy bliższym spojrzeniu okazuje się, że wzrost ten ge­nerują transfery ze strony administracji rządowej. W ciągu ostatnich 2 lat udział środków pochodzących od administracji centralnej w przychodach sektora wzrósł o blisko 10 punktów procentowych, przy jednoczesnym zmniejszeniu się kwoty środków pochodzących od admi­nistracji samorządowej (na tyle jednak nieznacznym, że na bazie badań reprezentatywnych trudno uznać je za statystycznie istotne). Wzrost znaczenia środków publicznych ze szczebla centralnego w działaniach organizacji pozarządowych wskazuje na większe otwieranie się państwa (w każdym razie w roku 2005, specyficznymchoćby ze względu na odbywające się wówczas wybory parlamentarne i prezydenckie) na aktywność społeczną. Doceniając wagę podjętych ostatnio przez administrację inicjatyw na rzecz sektora pozarządowego, takich jak np. Fundusz Inicjatyw Obywatelskich, trzeba stwierdzić, że wyniki te są dosyć zaskakujące. Zweryfikują je jednak dopiero następne badania.

• W stosunku do roku 2003 zmniejszył się znacząco udział w całości przychodów sektora pozarządowego środków pozyskiwanych dzięki prowadzonej przez organizacje działalności gospodarczej. O ile w roku 2003 środki te stanowiły 20% całości przychodów stowarzyszeń i fundacji, obecnie nie przekraczają 12%. Tym samym powróciliśmy do sytuacji z roku 2001, kiedy to ok. 10% ogółu środków pozostających w dyspozycji organizacji pozarządowych pochodziło z ich aktywności gospodarczej. Jednak proces ten nie wynika z „wycofywania się organizacji” ze sfery sprzedaży dóbr lub usług, ale z ich migracji w kierunku nowej, wprowadzanej przez Ustawę o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie formuły aktywności ekonomicznej – działalności odpłatnej nie dla zysku. W 2005 roku, efekty tej migracji nie były jeszcze wyraźnie widoczne w statystykach opisujących strukturę finansową sektora, ale należy się spodziewać, że w nadchodzących latach się to zmieni.

Procentowy udział poszczególnych źródeł w całości zasobów sektora
Źródła finansowe		% całości zasobów sektora 2003	% całości zasobów sektora 2005
1	źródła rządowe (środki od ministerstw, agencji rządowych, województw)	13,10%	22,30%
2	źródła samorządowe (środki od gminy, powiatu lub samorządu wojewódzkiego)	16,50%	13,50%
3	dochody z działalności gospodarczej	20,70%	12,20%
4	inne źródła	12,10%	8,40%
5	opłaty w ramach odpłatnej działalności statutowej (nie będące działalnością gospodarczą) zgodnie z Ustawą o działalności pożytku publicznego	4,80%	5,50%
6	składki członkowskie	8,10%	5,00%
7	darowizny od instytucji i firm	7%	4,80%
8	darowizny od osób prywatnych	4,70%	4,60%
9	środki funduszy strukturalnych Unii Europejskiej (np. SPO RZL, ZPORR, LEADER, EQUAL itp.)	-	2,40%
10	odsetki bankowe, zyski z kapitału żelaznego, udziały i akcje, (dochody z mająt­ku – w 2006 roku ujęte osobno – por. niżej)	2,70%	2,00%
11	przychody z kampanii, zbiórek publicznych, akcji charytatywnych	1,20%	1,40%
12	dochody z majątku np. wynajmu lokali, sprzętu, praw majątkowych itp.		1,30%
13	wsparcie od zagranicznych organizacji pozarządowych	4,10%	0,70%
14	Dochody z przekazania 1% podatku (dotyczy organizacji pożytku publicznego)	-	0,70%
15	zagraniczne źródła publiczne – programy pomocowe (w tym środki Unii Europejskiej np. Phare, Sapard, Access)	3,50%	0,60%
16	wsparcie od innych krajowych organizacji pozarządowych	1,10%	0,40%
17	dotacje od oddziału tej samej organizacji	0,30%	0,20%

Dywersyfikacja źródeł przychodów

Ważnym elementem oceny kondycji organizacji, zwłaszcza zaś jej stabilności i bezpieczeń­stwa finansowego, jest wiedza na temat tego, z jak wielu źródeł finansuje ona swoją działalność. Punktem odniesienia dla takiej diagno­zy mogą być statystyki dotyczące liczby źródeł przychodów organizacji pozarządowych w Polsce. Jak wynika z badania:

• Połowa organizacji pozarządowych pozyskuje środki finansowe z nie więcej niż dwóch źródeł finansowania, a prawie 90% z nie więcej niż 4 źródeł.

• Przeciętna organizacja pozarządowa korzysta mniej więcej z 3 źródeł przychodów (2,85).

Co ciekawe, stopień dywersyfikacji przychodów organizacji w niewielkim stopniu związany jest z ich położeniem w dużych lub mniejszych miejscowościach, a także z ich wiekiem. Jest za to w sposób oczywisty związany z wielkością organizacji, czy ściślej rzecz biorąc, z jej zamożnością. Organizacje dysponujące największymi budżetami korzystały w roku 2005 średnio z około 5 różnych źródeł finansowania swojej działalności, podczas gdy or­ganizacje najmniejsze najczęściej pozyskiwały środki z jednego lub dwóch źródeł. Zależność pomiędzy zamożnością organizacji i zróżnicowaniem źródeł ich przychodów ma charakter liniowy i jest bardzo silna – jak wykazują analizy statystyczne, wiedza o wielkości przychodów organizacji pozwala wyjaśnić 25% całego zróżnicowania związanego z tym, z jak wielu źródeł przychodów korzystają.

– dążenie do zwiększania niezależności finansowejorganizacji,oraz(rzadziej)

– chęć poprawy sytuacji materialnej członków organizacji

Jak widać, motywacja, która w teorii eksponowana jest jako jeden z podstawowych wyróżników przedsiębiorczości społecznej, znajduje się w tej hierarchii na pierwszym miejscu. Co jednak ciekawe, traci to miejsce, kiedy brać pod uwagę jedynie organizacje, w przypadku których działalność odpłatna stanowi znaczący element ich budżetu (powyżej 20% przychodów). O ile wśród organizacji prowadzących działalność ekonomiczną na mniejszą skalę motywację tę wskazywano w 66% przypadków, o tyle wśród tych, których kondycja finansowa w większym stopniu zależy od tego rodzaju działalności zwróciło na nią uwagę jedynie 42%. W tej grupie najczęściej wskazywanym bodźcem dla dzia łalności ekonomicznej była chęć uzyskania zwrotu kosztów ponoszonych w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej, zaś motywacje odwołujące się do misji organizacji lub potrzeb istotnych dla nich społeczności zajmowały 2 miejsce pod względem częstości wskazań, ex aequo ze „różnicowaniem źródeł przychodów”.

Ani charakter przedstawianych tu deklaracji, ani ich ilość nie uprawniają do budowania na ich podstawie szczególnie śmiałych tez. Jeśli jednak przyjąć, że choć częściowo odzwiercie­dlają one rzeczywiste motywacje decydujące o podejmowaniu przez organizacje sprzedaży dóbr lub usług, to można zapytać, czy w polskim sektorze pozarządowym orientacja na rozwiązywanie problemów społecznych przy użyciu instrumentów ekonomicznych nie jest tym rzadsza, w im większym stopniu się z nich korzysta? Gdyby hipoteza ta okazała się prawdziwa, oznaczałoby to, że prawdziwym wyzwaniem utrudniającym zaszczepienie idei samofinansowania w polskim sektorze pozarządowym nie byłoby wcale „ekonomizowanie” organizacji pozarządowych, ale uchronienie ich przed jego konsekwencjami.

Majątek organizacji

Raport " Podstawowe fakty o organizacjach pozarządowych 2006", Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa 2006 (pdf)

Raport " Wolontariat, filantropia i 1% - raport z badań 2007" Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa 2008 (pdf)

Raport " Wolontariat, filantropia i 1% podatku 2006", Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa 2006 (pdf)