Rodzaje i LICZBA ORGANIZACJI

Wraz z wejściem w życie ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie pojawiła się prawna definicja organizacji pozarządowej. Zgodnie z art. 3 ust. 2 tej ustawy organizacjami pozarządowymi są osoby prawne lub jednostki nieposiadające osobowości prawnej utworzone na podstawie przepisów ustaw, niebędące jednostkami sektora finansów publicznych, w rozumieniu przepisów o finansach publicznych,i niedziałające w celu osiągnięcia zysku, w tym fundacje i stowarzyszenia. Ustawa przyjmuje szeroką definicję organizacji pozarządowych, poza stowarzyszeniami i fundacjami do tak zdefiniowanego trzeciego sektora należą też inne podmioty takie, jak związki zawodowe, organizacje samorządu gospodarczego, czy zawodowego.

ILE JEST W POLSCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH?

Na I kwartał 2008 roku w rejestrze REGON zarejestrowanych było:

· 58 237 stowarzyszeń [bez Ochotniczych Straży Pożarnych]

· 9 106 fundacji,

GDZIE JEST NAJWIĘCEJ, A GDZIE NAJMNIEJ ORGANIZACJI?

Województwa, w których liczba zarejestrowanych organizacji w przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców jest największa to: mazowieckie (22 organizacje na 10 tys. mieszkańców), pomorskie (20), warmińsko-mazurskie (19), lubuskim (19), dolnośląskie (19), zachodnio-pomorskie (18), małopolskie (18), wielkopolskie (17); zaś najmniej zarejestrowanych organizacji jest w województwie świętokrzyskim (13), śląskim (14), opolskim (14), lubelskim (15), łódzkim (15), kujawsko-pomorskim (15), podlaskim (16) i podkarpackim (16).
CZY LICZBA ORGANIZACJI ROŚNIE?

W roku 2007 powstało ok. 3 tysięcy stowarzyszeńi ok. 650 fundacji. Z tych danych nie należy jednak wnioskować, że polski sektor pozarządowy w ciągu ostatniego roku „powiększył się” o taką właśnie liczbę organizacji – co roku bowiem pewna liczba organizacji kończy działalność (co zwykle nie znajduje odzwierciedlenia w rejestrze REGON). Co więcej, porównując dane z 2007 roku i lat wcześniejszych można stwierdzić, że liczba nowopowstałych organizacji maleje – między 2003 a 2005 rokiem średnio rocznie przybywało ok. 4 tysiące stowarzyszeń i ok. 900 fundacji.

CZYM ZAJMUJĄ SIĘ ORGANIZACJE?

Najwięcej jest w Polsce organizacji pozarządowych działających w obszarze „sportu, turystyki, rekreacji i hobby” (38,3% organizacji wskazuje ten obszar jako najważniejsze pole swoich działań). Inne obszary działań wskazywane najczęściej przez organizacje jako ich główne pola działań to: „kultura i sztuka” (12,7% organizacji), „edukacja i wychowanie” (12,8%) oraz „usługi socjalne i pomoc społeczna” (11,2%) i „ochrona zdrowia” (7,7%).


ZOBACZ:

"Z roku na rok mniej nowych organizacji pozarządowych", 19.08.2008


***

Na koniec III kwartału 2006 roku w rejestrze REGON1 zarejestrowanych było:

•55 016 stowarzyszeń2

•8 212 fundacji,

Gdyby jednak chcieć oszacować rozmiary całego sektora pozarządowego, do liczby tej należałoby dołączyć (dane REGON wg stanu na koniec III kwartału 2006):

• ok. 15 000 ochotniczych straży pożarnych,

• 3 703 organizacji społecznych (komitety rodzicielskie, koła łowieckie oraz komitety społeczne),

• 18 523 związków zawodowych,

• 15 474 jednostek Kościoła katolickiego, innych kościołów i związków wyznaniowych,

• 5 459 organizacji samorządu gospodarczego i zawodowego oraz

• mniej liczne grupy związków pracodawców i partii politycznych.

Tak więc, jeśli chcielibyśmy traktować wszystkie wymienione tu typy podmiotów jako „trzeci sektor”, liczyłby on ponad 120 tys. zarejestrowanych podmiotów.

W badaniu „Kondycja sektora organizacji pozarządowych 2006” (oraz w badaniach w 2004 i 2002 roku) przyjęliśmy węższą definicję sektora pozarządowego i tylko dla tej grupy – stowarzyszeń i fundacji - wyniki naszego badania można uznać za reprezentatywne.

Zróżnicowanie liczby organizacji w województwach

Dane dotyczące liczby stowarzyszeń i fundacji w Polsce nabierają nowego znaczenia, jeśli przyjrzeć się geograficznemuzróżnicowaniu ich występowania. Okazuje się, że poszczególne części kraju różnią się znacząco pod względem natężenia życia stowarzyszeniowego, a przy bliższym spojrzeniu, że różnice te układają się w klarowne, wyraziste struktury przestrzenne. Aby to zilustrować, poniżej odwołano się do dwóch wskaźników opisujących liczebność sektora pozarządowego w poszczególnych regionach kraju. Pierwszy z nich odnosi się do liczby organizacji pozarządowych zarejestrowanych w rejestrze REGON, drugi – do liczby organizacji podzielonej przez liczbę mieszkańców danego województwa. Ten drugi wskaźnik pozwala ocenić różnice w poziomie rozwoju sektora pozarządowego w poszczególnych regionach, biorąc pod uwagę to, że jedne z nich są większe niż inne (pod względem wielkości zamieszkującej je populacji). Stanowi więc lepszy materiał do porównań niż suche dane o liczbie zarejestrowanych organizacji. 4, okazuje się, że Śląsk należy do regionów o najniższej liczbie organizacji (w przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców), obok woj. świętokrzyskiego, opolskiego, kujawsko-pomorskiego i lubelskiego. Najgęstszą siecią organizacji charakteryzuje się przy takim spojrzeniu woj. mazowieckie, a także woj. pomorskie, lubuskie i warmińsko-mazurskie.

Mapa 1. Liczba stowarzyszeń i fundacji w województwach wwartościach bezwzględnych i w przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców

Warto podkreślić, że na pozycję poszczególnych województw w tej hierarchii duży wpływ ma położenie największych aglomeracji miejskich, stanowiących naturalne centra aktywności organizacji pozarządowych. Dotyczy to zwłaszcza Warszawy – choć nie tylko. Kiedy pamiętając o tym, wyłączy się z analizy miasta, obraz „geografii” polskiego sektora pozarządowego staje się klarowniejszy. Szczególnie mało organizacji pozarządowych – jeśli brać pod uwagę różnice związane z wielkością poszczególnych gmin i poziomem urbanizacji regionów – zlokalizowanych jest we wschodnich regionach kraju, zaś najwięcej – na zachodzie i północy. Różnice stają się bardziej zrozumiałe, kiedy analizuje się je na poziomie gmin. Okazuje się wówczas, że granica pomiędzy „stowarzyszonym” zachodem kraju i charakteryzującym się niską liczbą stowarzyszeń i fundacji wschodem przebiega wzdłuż wyraźnie widocznej, ostrej linii, odzwierciedlającej granice dawnych zaborów.

Natężenie występowania organizacji pozarządowych w Polsce rośnie wraz z wielkością miejscowości. By odwołać się do danych REGON, na obszarach wiejskich (w gminach wiejskich oraz wiejskich częściach gmin wiejsko-miejskich) zlokalizowanych jest blisko 19% wszystkich zarejestrowanych w Polsce organizacji pozarządowych (11 170), podczas gdy 69% ma siedzibę w gminach miejskich (39 500) (pozostałe 12%, czyli 6 742 organizacji działa w miejskich częściach gmin wiejsko-miejskich). Zależność pomiędzy wielkością miejscowości a obecnością w nich organizacji (a także ich charakterem i zasobnością, o czym niżej) uwidacznia także analiza danych z badania, odnoszących się do organizacji aktywnych. Pokazuje ona, że choć prawie co trzecia (30%) działająca organizacja ma siedzibę na wsi lub w miasteczku nieprzekraczającym 20 tysięcy mieszkańców, to na terenie 16 głównych polskich miast działa prawie 40% wszystkich organizacji w Polsce (z czego co czwarta - 11% - ma siedzibę w Warszawie).

Różnice te są w pewnym sensie zrozumiałe – największe miasta, skupiające wielkie rzesze ludzi i będące centrami administracyjnymi dla poszczególnych regionów, są naturalną przestrzenią dla organizowania się. Jednak związek pomiędzy liczebnością organizacji a wielkością miejscowości nie jest jedynie funkcją liczby zamieszkującej je ludności czy ich administracyjnego znaczenia i utrzymuje się także wtedy, kiedy weźmiemy pod uwagę różnice w liczbie ich mieszkańców, posługując się często stosownym przez badaczy wskaźnikiem „liczby organizacji w przeliczeniu na mieszkańca”.

Dynamika powstawania organizacji

Na podstawie danych z rejestru REGON trudno szacować liczbę aktywnie działających organizacji. Choć rejestr ten ulega pewnym weryfikacjom, jest on jedynie spisem powstających organizacji, zaś podmioty, które zakończyły działalność, nie mają obowiązku się z niego wyrejestrowywać i w praktyce zazwyczaj tego nie robią. W związku z tym, przedstawione niżej dane należy traktować nie tyle jako informacje o rzeczywistych rozmiarach sektora pozarządowego, ale jako informacje dotyczące dynamiki powstawania nowych organizacji.

Zastrzeżenie to ma na celu zwrócenie uwagi na często popełniany błąd, polegający na nazbyt optymistycznej interpretacji danych REGON, dotyczących liczby organizacji w Polsce. Odwołując się do tych danych (i nie pamiętając, że nie można traktować ich jako danych o rzeczywiście działających organizacjach) łatwo dojść do wniosku, że polski sektor pozarządowy znajduje się w stanie nieprzerwanego, dynamicznego rozwoju. Jednak dane z badań, jak choćby przytoczone niżej wyniki opisujące strukturę wieku organizacji, wskazują, że w rzeczywistości liczba działających organizacji w ciągu ostatnich kilku lat nie zmieniła się, lub zmieniła się bardzo nieznacznie.

Okresem szczególnie dynamicznego rozwoju sektora pozarządowego był początek lat 90, kiedy też organizacji pozarządowych było stosunkowo mało. Wraz ze zwiększaniem się ich liczby w rejestrze REGON, relatywne (mierzone w odniesieniu do liczby organizacji z w roku poprzednim) tempo ich przyrostu malało. Na przełomie roku 1993/1994 roczna dynamika wzrostu liczby organizacji ustabilizowała się na poziomie ok. 115%. Od połowy lat 90 obserwujemy systematyczne obniżanie się wskaźnika dynamiki rozwoju sektora (dotyczy to zwłaszcza stowarzyszeń). Jednak wynika to nie tyle ze zmniejszania się liczby nowopowstających organizacji, ile z systematycznego zwiększania się w kolejnych latach liczby organizacji już zarejestrowanych, stanowiącej punkt odniesienia dla rocznych porównań. Liczba nowopowstających organizacji pozostaje od lat stabilna, i wynosi średnio nieco ponad 4 tysięcy stowarzyszeń i ok. 500 fundacji rocznie. Jak już powiedziano, nie należy stąd jednak wnosić, że istotnie polski sektor pozarządowy z roku na rok „powiększa się” o taką właśnie liczbę organizacji – co roku bowiem pewna liczba organizacji kończy działalność, co zwykle nie znajduje odzwierciedlenia w rejestrze REGON.

Rzuca się też w oczy, że dynamika przyrostu liczby zarejestrowanych stowarzyszeń i fundacji nie była i nie jest jednakowa.

Na początku lat 90. wskaźnik powstawania fundacji był znacznie wyższy niż stowarzyszeń.Wynika to przede wszystkim z tego, że w 1989 roku liczba fundacji była bardzo mała (z danych REGON wynika, że w 2004 roku fundacji było 10 razy mniej niż stowarzyszeń, podczas gdy w 1989 roku było ich 16 razy mniej). W latach 1991-1992 liczba stowarzyszeń rokrocznie podwajała się, zaś liczba fundacji w roku 1991 była pięciokrotnie wyższa niż rok wcześniej. Od ok. 1991 roku dynamika przyrostu liczby fundacji zrównała się z przyrostem stowarzyszeń, a nawet, być może z powodu niezwykle w praktyce kłopotliwej procedury rejestracyjnej, wskaźnik powstawania fundacji był niższy niż to miało miejsce w przypadku stowarzyszeń. Od połowy lat 90, relatywny (mierzony w porównaniu do liczby w roku poprzednim) przyrost liczby stowarzyszeń zaczął być z roku na rok coraz niższy, podczas gdy w przypadku fundacji utrzymywał się na tym samym poziomie – ok. 113% w odstępie 2 - letnim. W latach 2002, 2003 odnotowano istotny wzrost liczby rejestrowanych fundacji, który jednak nie utrzymał się w kolejnych latach. Zmiany te widoczne są na wykresach 2 i 3, ilustrujących przyrost liczby stowarzyszeń i fundacji oraz wyrażony procentowo wskaźnik liczby zarejestrowanych organizacji w danym roku w stosunku do roku poprzedniego(który jest zawsze uznawany za 100%).

 

LICZBA AKTYWNYCH ORGANIZACJI

Dane na temat odsetka organizacji aktywnych w ogólnej liczbie organizacji zarejestrowanych w rejestrze REGON szacujemy na podstawie odrębnego badania przeprowadzonego w 2002 roku. W trakcie realizacji tego badania, ankieterzy na różne sposoby starali się dotrzeć do 3 tys. podmiotów wylosowanych spośród organizacji zarejestrowanych w rejestrze REGON.

W wyniku tych prób udało się:

• nawiązać kontakt z 58% zarejestrowanych organizacji i ustalić z całą pewnością, że prowadzą aktywnie działania,

• ustalić, że 10% organizacji zaprzestało działalności i jest w trakcie wyrejestrowywania, bądź w praktyce nie prowadzi działań,

• nie udało się ustalić losów ponad 30% organizacji, jednak biorąc pod uwagę specyfikę działalności organizacji nie możemy wykluczyć, że istnieją (choć zapewne ich działalność nie jest szczególnie rozwinięta).

Biorąc pod uwagę fakt, iż od 2002 roku powstało wiele nowych organizacji, zaś niewiele uczyniono w kwestii weryfikacjirejestruREGON,można zakładać, że do dnia dzisiejszego przytoczone wyżej oszacowania również nieco się zdezaktualizowały i że w praktyce odsetek zarejestrowanych, a w rzeczywistości nieistniejących organizacji zwiększył się. W przyszłości konieczne więc będzie powtórzenie eksperymentu z roku 2002, i oszacowanie nowych korekt dla danych zawartych w rejestrze REGON, o ile oczywiście nie doczekamy się weryfikacji rejestru przez publiczne służby statystyczne.

POLA DZIAŁAŃ

Organizacje uczestniczące w badaniu poproszono o odpowiedź na pytanie, na jakich polach prowadzą działania, a także które z tych pól uznają za najistotniejsze z punktu widzenia realizacji swojej misji. Struktura sektora ze względu na obszary działań zrekonstruowana na podstawie ich wskazań niemal nie różni się od tej sprzed dwóch lat.

• Dominują organizacje zajmujące się sportem, rekreacją, turystyką lub hobby – stanowią one prawie 40% całego polskiego sektora pozarządowego.

• Na kolejnych miejscach, jednak ze znacznie mniejszą ilością wskazań, plasują się organizacje utożsamiające się przede wszystkim z działaniami w sferze

– kultury i sztuki (12,8%),

– edukacji i wychowania (10,3%),

– usług socjalnych i pomocy społecznej (9,9%)

– ochrony zdrowia (8%).

Najmniejszą popularnością w polskim sektorze cieszy się działalność międzynarodowa, religijna(przyczymtrzebatupowiedzieć, że losując organizacje do badania nie brano pod uwagę podmiotów bezpośrednio związanych ze strukturami Kościoła katolickiego i innych kościołów), a także działania w sferze wsparcia inicjatyw obywatelskich, praw człowieka czy badań naukowych. Ta hierarchia pozostaje od lat niezmienna.

Warto zaznaczyć, że w trakcie badania z 2006 roku organizacje miały możliwość wskazania nowego obszaru działań – kluczowego z punktu widzenia debaty nad rozwojem społeczno gospodarczym Polski, a także z punktu widzenia popularyzacji idei ekonomii społecznej – mianowicie „usług rynku pracy, zatrudnienia i aktywizacji zawodowej”. Z tego typu działaniami – jako głównym polem swojej działalności – identyfikujesię2,3% wszystkich organizacji pozarządowych.

Ponieważ organizacje często prowadzą rozbudowaną działalność i nie ograniczają się do jednego obszaru działalności, dlatego warto też przyjrzeć się procentowemu rozkładowi odpowiedzi na pytanie o wszystkie pola prowadzonej działalności.

Przy tak sformułowanym pytaniu na drugie miejsce pod względem częstości wskazań (po „sporcie, rekreacji, turystyce i wypoczynku”) „wysuwa się” obszar działań związany z edukacją i wychowaniem (35,6%). Tak duży odsetek organizacji działających w tym polu nie dziwi – są wśród nich zarówno organizacje prowadzące wszelkiego rodzaju działalność szkoleniową, informacyjną, a także profilaktyczną czy uświadamiającą, niezależnie od typu odbiorców, a także organizacje pracujące z dziećmi, a więc prowadzące wszelkiego rodzaju działania wychowawcze.

TABELA 1. POLA DZIAŁAŃ ORGANIZACJI W ROKU 2006
POLA DZIAŁAŃ	Procent wskazań na jedno, najważniejsze pole działań 2004	Procent wskazań na jedno, najważniejsze pole działań 2006	Procent wskazań na wszystkie pola prowadzonej działalności 2006
SPORT, TURYSTYKA, REKREACJA, HOBBY	38,6%	39,2%	46,7%
KULTURA I SZTUKA	11,6%	12,8%	23,1%
EDUKACJA I WYCHOWANIE	10,3%	10,3%	35,6%
USŁUGI SOCJALNE, POMOC SPOŁECZNA	10,0%	9,9%	20,5%
OCHRONA ZDROWIA	8,2%	8,0%	16,8%
ROZWÓJ LOKALNY W WYMIARZE SPOŁ. I MATERIALNYM	6,5%	5,9%	13,4%
RYNEK PRACY, ZATRUDNIENIE, AKTYWIZACJA ZAWODOWA	-	2,3%	8,8%
OCHRONA ŚRODOWISKA	3,6%	2,2%	8,8%
SPRAWY ZAWODOWE, PRACOWNICZE, BRANŻOWE	2,9%	1,9%	3,9%
PRAWO, PRAWA CZŁOWIEKA, DZIAŁALNOŚĆ POLITYCZNA	2,6%	1,8%	6,9%
BADANIA NAUKOWE	1,8%	1,3%	5,6%
WSPARCIE INSTYTUCJI, ORG. POZARZ. I INICJATYW OBYWATELSKICH	1,4%	1,0%	9,5%
RELIGIA	0,3%	0,8%	3,0%
DZIAŁALNOŚĆ MIĘDZYNARODOWA	0,7%	0,6%	7,0%
POZOSTAŁA DZIAŁALNOŚĆ	1,6%	2,0%	4,7%

 

TABELA 2. FORMY DZIAŁAŃ ORGANIZACJI
Formy działań	Procent organizacji, które wskazują daną formę, jako jedną z 3 najważniejszych form swoich działań		Procent organizacji, które prowadziły daną formę działań w ciągu ostatnich 2 lat
	2004	2006	2004	2006
Bezpośrednie świadczenie usług członkom, podopiecznym lub klientom organizacji	63,8	58,1	71	64,2
Mobilizowanie i edukowanie opinii publicznej dla poparcia działań organizacji, prowadzenie kampanii społecznych itp.	26,2	20,1	45,1	32,6
Reprezentowanie i rzecznictwo interesów członków, podopiecznych/klientów organizacji	28,1	19,5	41,6	31,1
Finansowe lub rzeczowe wspieranie osób indywidualnych	19,3	19,3	26,9	27
Organizowanie debat, seminariów i konferencji, na tematy ważne dla organizacji	22,8	17,6	38,9	33,1
Animowanie współpracy między organizacjami/instytucjami w Polsce (inicjowanie wspólnych akcji, spotkań, wymiana doświadczeń itp.)	13,2	14,1	35,7	28,7
Finansowe wspieranie projektów prowadzonych przez inne organizacje lub instytucje	4,9	10,8	12,6	17,2
Wydawanie czasopism, biuletynów, raportów itp. na tematy związane z misją organizacji	10,7	9,9	26,6	21,1
Organizowanie wzajemnego wsparcia członków organizacji, grup samopomocowych (w tym np. usługi wzajemnościowe, działalność spółdzielcza)	-	9,6	-	15,2
Uczestniczenie w debatach (względnie sporach) z administracją publiczną różnych szczebli, np. uczestniczenie lub organizowanie, konsultacji społecznych, kampanii, protestów, petycji itp.	11,5	9	32,9	24,1
Wspieranie innych organizacji pozarządowych i inicjatyw obywatelskich poprzez dostarczenie im informacji, poradnictwa, konsultacji, szkoleń lub innych form wsparcia	8	8,8	23,9	19,5
Organizowanie targów, wydarzeń służących promocji usług lub produktów organizacji	-	7,5	-	13,2
Animowanie współpracy międzynarodowej między instytucjami i organizacjami o podobnych celach	8	6,3	16	11,5
Badania naukowe, zbieranie i przetwarzanie danych	5,8	5,7	12,1	12
Rzecznictwo, działania lobbyingowe, wpływanie na zmiany o charakterze systemowym, np. prace na rzecz zmiany prawa	4,1	2,7	11,8	9

ZOBACZ:

Raport "Podstawowe fakty o organizacjach pozarządowych 2006", Stowarzyszenie Klon/Jawor 2006 (pdf)
Raport " Wolontariat, filantropia i 1% podatku 2006", Stowarzyszenie Klon/Jawor 2006 (pdf)