KAPITAŁ SPOŁECZNY A POCZUCIE SZCZĘŚCIA W SPOŁECZEŃSTWIE

Badanie czy społeczny kapitał w nowoczesnych społeczeństwach ulega stopniowej erozji czy też nie, jest jednym z najbardziej dyskutowanych tematów najnowszej literatury ekonomicznej. Kierunek ten rozpoczął Robert Putnam, który w swojej książce z 2000 r. stwierdził, ze w ciągu ostatnich 30 lat w Stanach Zjednoczonych nastąpiła erozja kapitału społecznego oraz systemu wspólnie wyznawanych przez społeczeństwo wartości i poglądów. Od tego czasu, wiele publikacji literatury dotyczącej kapitału społecznego stara się albo udowodnić tezę o postępującym spadku poziomu kapitału społecznego, albo znaleźć dowody na jej obalenie.

Społeczeństwo amerykańskie zostały w ciągu ostatnich kilku lat dość dokładnie zbadane przez badaczy, nasuwa się jednak pytanie czy sytuacja w Europie jest odmienna, czy społeczeństwa powielają ten sam wzorzec. Publikacja "Social Capital and Subjective Well-Being trends: Evidence from 11 European countries” [ Społeczny kapitał i subiektywne poczucie dobrostanu: wnioski z 11 europejskich krajów ] włoskiego badacza Francesco Sarracino bada pod względem kapitału społecznego 11 krajów Europy.

Artykuł bada związek pomiędzy zmianami społecznego kapitału a poczuciem szczęścia ludzi w 11 różnych krajach Europy.

Odpowiada na pytania:

1) Czy kapitał społeczny w Europie topnieje? Czy taka erozja jest generalnym trendem we współczesnych społeczeństwach czy charakteryzuje tylko niektóre z nich?

2) Czy różnice w poziomie społecznego kapitału mogą wyjaśnić poziom subiektywnego poczucia dobrostanu w społeczeństwie?

W badaniu analizowano dane z lat 1980 - 2000. Wyniki są zachęcające, pokazują, że istnieje prawdopodobny związek pomiędzy poziomem kapitału społecznego a poczuciem szczęściem obywateli.

Generalnie rzecz biorąc, trendy dotyczące społecznego kapitału (zaufanie do innych oraz uczestnictwo w organizacjach) są w Europie raczej pozytywne. Oznacza to, że kraje europejskie nie powielają wzoru Stanów Zjednoczonych.

Widoczny jest jednocześnie kryzys instytucji - w ciągu ostatnich 20 lat miał miejsce trwały spadek zaufania europejskich obywateli do systemu sądowniczego, kościoła, armii i policji.

W końcu, gdy wzięto pod uwagę pojedyncze kraje, odkryto, że jedyny kraj europejski, gdzie wyraźnie widoczny jest negatywny wzór społecznego kapitału to Wielka Brytania - wszystkie badane wskaźniki społecznego kapitału w omawianym okresie obniżyły się. Wyniki Wielkiej Brytanii są zbliżone do rezultatów w Stanach Zjednoczonych, a różnią się wyraźnie od wyników krajów Europy kontynentalnej.

ZOBACZ:

"Social Capital and Subjective Well-Being trends: Evidence from 11 European countries", Francesco Sarracino, marzec 2009, University of Siena

NIETRWAŁOŚĆ KAPITAŁU SPOŁECZNEGO

Artykuł 'Fragility of Social Capital" dyskutuje pojęcia kapitału społecznego i wzrostu ekonomicznego i ich wzajemnego związku. Teoretyczna analiza skupia się na pytaniu: jak społeczny kapitał akumuluje się w czasie? Jaki jest w dłuższej perspektywie związek między kapitałem społecznym, technicznym postępem a wzrostem ekonomicznym?

Według autorów systemy ekonomiczne mogą osiągać dwa alternatywne, względnie stabilne stany: może to być pułapka społeczna, gdy poświęcanie przez członków społeczeństwa coraz większej ilości czasu sprawom prywatnym prowadzi do ochłodzenia kontaktów społecznych i zniszczenia całego zasobu kapitału społecznego, albo odwrotnie, sytuacja gdy kapitał społeczny nieskrępowanie i samoistnie rośnie. To, który stan zostanie osiągnięty przez system ekonomiczny zależy od kilku czynników: początkowego poziomu kapitału społecznego a także zewnętrznych kulturowych parametrów, takich jak znaczenie nadawane interakcjom społecznym i zaufanie w trwanie dobrobytu.

ZOBACZ:

"Fragility of Social Capital" (Nietrwałość kapitału społecznego"), A.Antoci, F.Sabatini, M.Sodini, University of Siena, 2009

Dyskusja nad pojęciem kapitału społecznego

Pojęcie kapitału społecznego zrobiło niebywałą karierę w świecie akademickim oraz polityce społecznej. Nie brakuje jednak jego krytyków. Raport dotyczący kapitału społecznego, który powstał w Centre for Civil Society przy London School of Economics and Political Science, przedstawia przegląd debat akademickich na temat kapitału społecznego, a także główne krytyki tej koncepcji i jej użycia w polityce społecznej.

Dyskutowany jest związek pomiędzy kapitałem społecznym, a uczestnictwem w organizacjach, wykluczeniem społecznym, nierównością, demokracją czy pojęciem gender. Raport ilustruje też w jaki sposób koncepcja kapitału społecznego stała się podstawowym składnikiem polityki społecznej brytyjskiego rządu Partii Pracy (New Labour). Omawiany jest związek między tzw. polityką Trzeciej Drogi a dyskursem o społecznym kapitale. Szczegółowo zbadany został m.in. wpływ tego dyskursu na umocnienie związków sektora publicznego i organizacji wolontariackich.

Raport stwierdza, że kapitał społeczny to pojęcie użyteczne zarówno jako koncept teoretyczny, jak i narzędzie polityki. Nie powinien jednak całkowicie zdominować i zastąpić takich pojęć jak bieda i nierówności będące źródłem problemów społecznych. Kapitał społeczny może służyć jako uzupełnienie tych tradycyjnych haseł polityki społecznej, nie jako ich substytut.

ZOBACZ:

„Social Capital: an assessment of its relevance as a conceptual and policy tool” (“Kapitał społeczny: ocena jego znaczenia jako pojęcia teoretycznego oraz narzędzia polityki”), Aoife Gilligan Quinn, Voluntary Sector Working Paper, Centre for Civil Society, London School of Economics and Political Science, Number 9, May 2008

Kapitał społeczny we Wschodniej i zachodniej Europie

Jan Fidrmuc i Klarita Gërxhani z William Davidson Institute (University of Michigan), używając danych z najnowszego badania sondażowego Eurobarometr próbują wyjaśnić różnice w poziomie kapitału społecznego w 28 krajach europejskich. Kapitał społeczny, mierzony aktywnością obywatelską i dostępem do sieci społecznych, jest mniejszy w krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Rozbieżność ta jednak znika przy zastosowaniu w analizie regresji kontroli zagregowanych zmiennych opisujących rozwój ekonomiczny i jakość instytucji. Szczególnie istotne wydają się takie nieformalne instytucje jak korupcja, rozpowszechniona w krajach postkomunistycznych. Autorzy przewidują, że po rozszerzeniu Unii Europejskiej, gdy nowe państwa dobiją do pozostałych pod względem instytucjonalnym i ekonomicznym, różnice w poziomie kapitału społecznego również powinny zanikać.

ZOBACZ:
„Mind the Gap! Social Capital, East and West”, Jan Fidrmuc, Klarita Gërxhani, William Davidson Institute Working Paper Number 888, June 2007

KAPITAŁ SPOŁECZNY

Zbiór norm i wartości podzielanych przez członków jakiejś grupy (np. prawdomówność, uczciwość, zasada odwzajemniania, zaufanie) a także sieć powiązań i zależności, które razem tworzą strukturę umożliwiającą lub ułatwiającą funkcjonowanie jednostkom należącym do danej grupy.

Pojęcie kapitału społecznego wprowadzili Pierre Bourdieu oraz James Coleman (tezy Colemana rozwija dziś Robert Putnam), definiując je jednak w odmienny sposób. Podstawowa różnica między tymi podejściami - Bourdieu uznawał kapitał społeczny za zasób poszczególnych jednostek, natomiast dla Colemana był to zasób całych społeczności.

Kapitał społeczny odnosi się tu do takich cech organizacji społeczeństwa, jak zaufanie, normy i powiązania, które mogą zwiększyć sprawność społeczeństwa ułatwiając skoordynowane działania: > Tak jak i inne postaci kapitału, kapitał społeczny jest produktywny, umożliwia bowiem osiągnięcie pewnych celów, których nie dałoby się osiągnąć, gdyby go zabrakło [...] Na przykład grupa, której członkowie wykazują, że są godni zaufania i ufają innym będzie w stanie osiągnąć znacznie więcej niż porównywalna grupa, w której brak jest zaufania [...] We wspólnocie rolników [...], w której rolnikowi inni pomagają ułożyć w stogach siano i gdzie narzędzia są powszechnie pożyczane, kapitał społeczny pozwala każdemu z farmerów na wykonywanie swojej pracy z mniejszym nakładem kapitału fizycznego w formie narzędzi i wyposażenia<. Spontaniczna współpraca jest łatwiejsza dzięki społecznemu kapitałowi. (R. Putnam "Demokracja w działaniu" 1995, s. 258).
„Zbiór rzeczywistych i potencjalnych zasobów, jakie związane są z posiadaniem trwałej sieci mniej lub bardziej zinstytucjonalizowanych związków wspartych na wzajemnej znajomości i uznaniu – lub inaczej mówiąc z członkostwem w grupie – która dostarcza każdemu ze swych członków wsparcia w postaci kapitału posiadanego przez kolektyw, wiarygodności, która daje im dostęp do kredytu w najszerszym sensie tego słowa (P. Bourdieu "The Forms of Capital", 1985).

ZOBACZ:

"Kapitał społeczny. Ekonomia społeczna" Tomasz Kaźmierczak, Marek Rymsza (red.), Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2007 Książka (pdf) do pobrania na stronach ISP

"Zaufanie", Piotr Sztompka, Znak, Kraków 2007

"Kapitał społeczny, ekonomia społeczna", Tomasz Kaźmierczak i Marek Rymsza (red.), [wprow. Tomasz Kaźmierczak i Marek Rymsza], Fundacja Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2007 (książka do pobrania ze strony ISP)

"Kapitał ludzki i kapitał społeczny a rozwój regionalny", Mikołaj Herbst (red.), wyd. Scholar, Warszawa 2007

"Zaufanie : kapitał społeczny a droga do dobrobytu",Francis Fukuyama,tł. z ang. Anna i Leszek Śliwa, Wydaw. Naukowe PWN, Warszawa, Wrocław 1997 - „Kapitał społeczny może być łatwo zdefiniowany jako istnienie określonego zbioru nieformalnych reguł lub norm podzielanych przez członków grupy, które zezwalają na ich wzajemną kooperację. Współdzielenie norm i wartości nie tworzy samo w sobie kapitału społecznego, ponieważ wartości mogą być złe…Normy tworzące kapitał społeczny (…) muszą w znacznym stopniu zawierać pozytywne cechy takie jak prawdomówność, dotrzymywanie zobowiązań, czy wzajemność”.

"Trust and Transitions: Social Capital in a Changing World", Editor: Joseph D. Lewandowski and Milan Znoj, Cambridge Scholars Publishing, 2008